Engelli Çocukların Eğitimi

Engelli Çocukların Eğitimi

18 Eylül 2016 Pazar


Unesco tarafından yapılan araştırmalara göre, Türkiye nüfusunun yaklaşık %10 unun engelli olduğu bilinmektedir. Bu veriler ışığında, ülkemizde yaklaşık 7-8 milyon engelli olduğu gerçeği ortaya çıkmıştır. Genellikle toplumdan soyutlanmış olarak yaşayan ve öz bakımlarında yetersiz kalan engelli çocuklar için kapsamlı bir eğitim verilmesi önem taşımaktadır. Engelli olmak bir anlamda yaşamın tümünü engelle birlikte yaşamaktır. Engelli ebeveyne ve öğretmene çok büyük görevler düşmektedir. Bu derlemede, engelli çocuklara nasıl eğitim verilmesi konusu üzerinde durularak gerekli önerilerde bulunulmuştur.                                                                                                                                                                                                                                     

1. ENGEL - ÖZÜR:

 

Bireyin yaşadığı sürece yaş,cinsiyet sosyal ve kültürel faktörlere bağlı olarak toplumda oynaması gereken rollerin yetersizlik yüzünden yerine getirememesi durumudur. Yani birey belli bir zamanda, belli bir durumda yapması istenenleri yetersizlik yüzünden yapamazsa yetersizlik özür-engele dönüşür (Sarı, 2000). Engelli çocukların eğitiminin her basamağı (Amaç, ilke, eğitim planı, oyun, okula ve aileye düşen görevler vb.)  engelli, aile, öğretmen ve toplum için önem taşımaktadır.  

 

                                                                           

2. ENGELLİ ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDEKİ AMAÇLAR 

                                                                                                                                                                     

Engelli Çocukların Eğitimindeki Amaçlar Şöyle Sıralanabilir:

Toplum içinde rollerini gerçekleştiren bireyler yetiştirmek,

Kendi kendine yeterli bir duruma gelmeleri için temel yaşam becerilerini geliştirmek,

Yetenek ve yeterlilikleri doğrultusunda üst öğrenime,iş-meslek alanlarına ve hayata hazırlamak,

Yeterli sağlık beslenme ve düzen alışkanlıkları kazandırmak,

Zihinsel  ve  bedensel  açıdan  kendine  yeterli  bir  vatandaş halinegetirmek,

Mevcut istidat ve kabiliyetlerini en yararlı şekilde kullanabilmelerini sağlamak,

Aşırı ve zararlı etkilerle bağımsızlıklarının engellenmesini kötüye kullanılmasını,istismar edilmesini önleyici önlemler almak,

Sosyal   olaylara   ilgi   gösterme,sosyal çevre içinde bulunmaktanhoşlanma,başkaları ile işte, oyunda deste ve bütün ilişkilerde işbirliği yapmak                                 

Seviyeye uygun devamlı öğrenme alışkanlığı kazandırmak,                                                                                                                                                          

Daha iyi rahat ve düzenli yaşamanın yollarını öğretmek,                                                                                                                                                              

Beden akıl ruh sağlığı yerinde hür ve emniyet içinde yaşayabilecek bir seviyeye getirmek,                                                                                                         

Türkçe’yi  iyi  konuşur,ihtiyaçlarını karşılamada  yerinde kullanabilirhale getirmek,

Anayasamıza göre bireylerin hakları olan zorunlu ilköğretimi everme güçleri oranında gelişimlerini ve topluma yararlı bir vatandaş olmalarını sağlamak,

Mesleki öğrenim ve çıraklık yapabilecek olanlara bu alanda yetişme ve ilerleme olanaklarını sağlamak’tır. (T.C Milli Eğitim Bakanlığı, 2001; Bilir, 1999; Özdoğan, 2000).

 

3. ÖZEL EĞİTİMİN TEMEL İLKELERİ  

                                                                                                                                                                                             

Türk Mili Eğitimini Düzenleyen Temel Esaslar Doğrultusunda Özel Eğitimle İlgili Temel İlkeler Şunlardır :

 

Özel eğitim gerektiren tüm bireyler, ilgi, istek, yeterlilik ve  yetenekler doğrultusunda ve ölçüsünde özel eğitim hizmetlerinden yararlandırılır.  

Özel eğitime erken  başlanır.

Özel  eğitim  hizmetleri,  özel  eğitim  gerektiren  bireyleri, sosyal ve fiziksel çevrelerinden mümkün olduğu kadar ayırmadan planlanır ve yürütülür.    

Özel eğitim gerektiren bireylerin, eğitimsel performansları dikkate alınarak amaç, içerik ve öğretim süreçlerinde uyarmalar yapılarak, diğer bireylerle birlikte eğitilmelerine öncelik verilir.  

 Özel eğitim gerektiren bireylerin, her tür ve kademedeki eğitimlerinin kesintisiz sürdürebilmesi için her türlü rehabilitasyonlarını sağlayacak kurum  ve kuruluşlarla iş birliği yapılır.

Özel  eğitim  gerektiren  bireyler  için,  bireyselleştirilmiş ve eğitim programlarının bireyselleştirilerek uygulanması esastır.                                                                                          

Ailelerin özel eğitim sürecinin her boyutuna aktif katılmalarının sağlanması esastır.                                                                                                                              

Özel eğitim programları geliştirilir (T.C Milli Eğitim Bakanlığı, 2001)

  •  

4. ÖZEL GEREKSİNİMLİ ÇOCUKLAR İÇİN PROVİZYON GELİŞİMİ:                                                                                                                                                  

Yasal düzenlemelere bakıldığında 1983’ten bu yana gelişmiş ülkelerde olduğu gibi ülkemizde de Özel Eğitime muhtaç çocuğun kaynaştırma yoluyla eğitimi önem taşımaktadır (www.egitim.com; Sarı, 2002). Çoğu Özel Eğitimcilere göre okulda öğrenim gören öğrencilerin 1/5’inin özel eğitime gereksinim duyduğu vurgulanmaktadır. Aslında okul popülasyonunun %2’sinin ağır derecede engelli olabileceği belirtilmekte ve bunlar için yapılacak  yardımın mutlaka devlet garantisi altında olması gerektiğinde vurgulanmaktadır. Diğer çocuklar ise eğer olanaklı ise okulun her türlü fırsatlarından yararlanmaları ve özel destek servislerinden yardım almaları gerekir (Sarı, 2002).

Özel Eğitime muhtaç çocuk kategorisinde üstün zekâlı ve araştırmalara  göre bu çocukların çoğu duyularının normal eğitimle gelişemediğini ve bu çocukların özel eğitime ihtiyaçlarının olduğu ve onlarında karşılanması gerektiği vurgulanmaktadır. Bu durum 1970 yılından beri gelişmiş ülkelerde de savunulmaktadır. Programın yoğunluğu, bu çocukların belirlenmesi ve ihtiyaçlarının  karşılanması  ülkemizin  geleceği  açısından düşünüldüğünde çok önemli olduğu göz ardı edilmemelidir. Ayrıca üstün zekâlı ve yetenekli çocukların da özel gereksinimlerini olduğu zaten bilinmektedir (Sarı, 2001; Denton ve Postledhwaite, 2000).

5. BİREYSELLEŞTİRİLMİŞ EĞİTİM PLANI:

 

Yasal düzenlemelere bakıldığında ilköğretime yeni başlayan çocuğun gerçek ve çok yönüyle tanılama ve değerlendirmelerden sonra orta ve ileri derecede her hangi bir yönden engelinden dolayı güçlüğü varsa o zaman Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı aşağıdaki özellikler göz önüne alınarak hazırlanır (www.egitim.com; Sarı, 2002).

 

  • Çocuğun öğrenme güçlüklerine neden olan durumun doğası,
  •  
  • Çocuğun özel eğitim gereksinimi için yapılan uygulamalar(formasyon),
  •  
  • Verilen desteğin sıklığı  ve çocuğun eğitiminde görev alan kişiler, (Öğretmenler ve uzmanlar gibi)
  •  
  • Özel  programların  uygulanması  için  gereken  materyaller,  araçlar ve gereçler,                                                                                                                                                                                                                                                                                                                        
  • Evde ailelerin çocuğa yapacağı yardım ve derecesi,

Verilen  zaman  içerisinde başarılan  ve çocuk  tarafında  gerçekleşmesi beklenilen hedefler,

Çocuğun  ihtiyaç duyduğu  tıbbi  veya psikolojik danışmanlık gereksinimleri,

İzleme ve değerlendirmeye yönelik düzenlemeler,

Bireyselleştirilmiş eğitim planlarının gözden geçirilmesiyle ilgili belirlenen tarihleri içermelidir.  

Dean,  bireyselleştirilmiş eğitim planı  örneğini şu şekilde  vermiştir  

Şekil 1. Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı Örneği (Dean, 1996)

OKULUN ADI

Bireyselleştirilmiş Eğitim Planı

Çocuğun Adı:

Doğum Tarihi:                          

Sınıfı:

Sağlık bilgileri:

Akademik başarıları:

Güçlü olduğu dersler:

 

Başardığı hedefler ve tarihleri:

Çocuğa ailesi tarafından yapılacak yardım:

Çocuğun ihtiyaç duyduğu özel besin veya ilaçları:

İzleme ve değerlendirmeye yönelik düzenlemeler:

Çocuğun gelişiminin gözlenmesine yönelik toplantı tarihi: Ailelerle yapılacak toplantı tarihleri:

Çocukla yapılacak toplantı tarihleri:

İmzalar: Öğretmen:

Aile, Uzmanlar (Ayrı ayrı belirtilmelidir.)

 

6. ENGELLİ ÇOCUĞUN ERKEN EĞİTİMİNDE KARŞILAŞILAN​ GÜÇLÜKLER:

0–3 yaşları arasını kapsayan erken çocukluk dönemi gelişimde çok önemli ve kritik bir dönemdir. Bu yıllarda, daha sonraki gelişimin üzerine  şekilleneceği pek çok beceri kazanılır. Bu nedenle hükümetlerin yasa, politika, program ve ödenek açısından en büyük önceliği tanımaları gereken dönem erken bebeklik/çocukluk dönemidir.Çocukluğun ilk yılları ana-baba, aile  üyeleri ve diğer yetişkinlerle olan deneyim ve etkileşimlerin  çocuğun gelişimini etkilediği dönemdir. Öyle ki bu deneyim ve etkileşimler çocuklar açısından yeterli beslenme, sağlık ve temiz su kadar önemlidir. Doğum öncesi dönemde, doğumdan sonraki ilk aylarda ve yıllarda olup bitenlerin etkisi, yaşam boyu belirleyici olabilir. Bir çocuğun nasıl öğrendiğini, okulda ve genel olarak yaşamda nasıl ilişkiler kurduğunu belirleyen güven, merak, amaçlılık, kendi kendine denetleme, ilgi, iletişim ve işbirliği kapasitesi gibi temel beceriler, çocuğun ana-babasından, okul öncesi dönemi öğretmenlerinden ve bakıcılarından gördüğü özen ve şefkate bağlıdır (Unicef, 2001)

Engelli çocuklarının eğitimin gerçekleştirilmesinde özellikle ülkemiz koşullarında karşılaşılan pek çok güçlük bulunmaktadır. Bunlar;

  • Önlemede karşılaşılan güçlükler,
  • Belirleme ve değerlendirmede karşılaşılan güçlükler,
  • Yasal güçlükler,
  • Personel yetersizliği ve
  • Mevcut programlar’ dır (Ysseldyke ve ark., 2000).
  •  

ÖNLEMEDE KARŞILAŞILAN GÜÇLÜKLER

Doğum istatistikleri özel eğitim sisteminin karşı karşıya oldukları problemlerin belirlemesinde iyi bir göstergedir.1990’ların sonlarına doğru  erken tanı ve önleme konusunda tüm dünyada meydana gelen gelişmelere rağmen, bebekler bir seri risk faktörü yaratan durum ile dünyaya gelmektedirler. Bu risk faktörleri erken yaşta anne olmak, annenin uygun olmayan çevresel koşullara maruz kalması, sigara, içki ve diğer bağımlılık yaratan maddeler kullanılması olarak belirlenmektedir. Bu faktörler zihinsel ya da fiziksel yeterlilik durumuna neden oluşturmaktadır (Ysseldyke ve ark., 2000).

ABD’de %30’dan daha fazla oranda bebekler bir ya da daha fazla risk faktörleri ile dünyaya gelmektedirler. Bu faktörler;

  • Doğum öncesi bakımın olmayışı –geç oluşu
  • Annenin aldığı kilonun azlığı
  • Annenin hamilelik sırasında sigara kullanması
  • Annenin hamilelik sırasında alkol kullanması olarak belirlenmiştir.
  •  
  • Ülkemizde yapılan araştırmalarda da doğum öncesi bakımın yeterli olmadığı, bebeklerin düşük doğum ağırlığı ile dünyaya gelmelerinin yüksek oranda olduğu ve bunların risk faktörlerini oluşturduğu vurgulanmaktadır (Sucuoğlu, 1998).

Belirleme ve Değerlendirmede Karşılaşılan Güçlükler

Erken eğitim programlarının başlatılabilmesi bu programlara gereksinim duyan bireylerin belirlenmesi ve değerlendirilmesi ile mümkün olmaktadır. Pek çok çocuk için okula başlamadan önce temel değerlendirme, çocuğun doğumunda yürütülen tıbbi değerlendirme ile sınırlı kalmaktadır. Bu tip değerlendirmede (Hastanede yapılan doğumlarda) çocuğun boyu, kilosu ölçülmektedir. PKU testi için kan alınıp ve ayrıca çeşitli duyusal gözlemlerde yapılmaktadır (Ysseldyke ve ark., 2000).

YASAL GÜÇLÜKLER:

ABD’de her ne kadar erken eğitim programları 1980’lerde hız kazanmış olsa da yasal düzenlemelerin 1964 yılına kadar uzandığı dikkati çekmektedir. Bu yasada engelli bebekler ve çocuklar için gerekli paranın devlet tarafından karşılanması öngörülmüştür. Yine bu yasada; bebek ve çocuklara tüm aşamalarda yapılması gerekenler,kullanılacak araçlar ve gerekli personel tanımlanmıştır (Taylor, 1993).

PERSONEL:

Erken eğitim programlarının amacı engelli ya da risk durumunda olan bebeklerin/çocukların gelişimi en üst düzeye çıkarmaktır. Erken eğitim programlarının amacına ulaşması büyük ölçüde bu programları uygulayacak personelin niteliklerine bağlı olarak değişiklik gösterecektir. Bu nedenle personel gereksinimi, çocuklara sağlanan servislerin önemli bir konusunu oluştururlar (Bricker, 1998).

Erken eğitim alanında çalışacak personelin; erken bebeklik dönemi özelliklerini tanıyabilme, çocukların gelişimini değerlendirebilme, erken eğitim programları hazırlama ve uygulayabilme, engelli ya da risk durumunda olan çocukların ailelerinin özelliklerini, gereksinimlerini tanıyabilme, önceliklerini belirleyebilme, anne-babalarla çalışma becerisini sahip olma gibi özellikler taşımaları gerekmektedir (Kirk ve ark., 2002).

ERKEN EĞİTİM PROGRAMLARI:

Dünyada 0–3 yaşları arasındaki engelli ya da risk durumunda olan çocuklar için değişik program yaklaşımları benimsenmekte ve hızla yaygınlaştırılmaktadır. Ülkemizde engelli ya da risk durumunda olan çocuklar ile yapılan çalışmalar oldukça sınırlıdır. Okul çağındaki engelli çocuklar için birçok eğitim olancığının sağlanmasına karşın özellikle 0–3 yaş grubu için yapılan çalışmalar yok denecek kadar azdır. Bu çalışmalar çoğunlukla üniversitelerin özel eğitim bölümlerinde gerçekleştirilmektedir (Ysseldyke ve ark., 2000).

7. ENGELLİ ÇOCUKLARIN  NORMAL SINIFLARA YERLEŞTİRİLMESİ (KAYNAŞTIRMA) YARARLARI:

 

Kaynaştırmanın en önemli yararı doğrudan engelli çocuğa ilişkindir. Refleksiv davranışlar dışında insan davranışlarının hemen tamamı öğrenme sonucunda elde edilen davranışlardır. Çocuklar çevrelerindeki akranlarını ve yetişkinleri gözleyerek ya da onların davranışlarını öykünerek davranışlarını biçimlendirir, yeni davranışlar edinirler. Dolayısıyla çocuk, normal ortamlar içerisinde olağan insanlarla birlikte olduğu ölçüde toplumun beklentilerine uygun davranışları edinme olanağını elde edebilecektir.

 

Tersine, ayrı eğitim kurumlarında normal yaşam ortamlarından uzak olarak yaşamını sürdüren, okulda geçen zamanın çoğunu kendisi gibi engelliler arasında geçiren çocuğun bu tür davranışlar edinmeleri güç olabilecektir. Özel eğitimde özel sınıf ya da okul uygulamalarının en çok eleştirildiği konu budur. Diğer yandan, engelli çocukların akademik ve sosyal gelişimleri yönünden, kaynaştırma programlarıyla ayrı eğitim programlarını karşılaştıran araştırmalar genelde karşılaştırma programlarının lehinde sonuçlar vermektedir. Kaynaştırma programlarının yararlarına yalnızca engelli çocuklar yönünden bakmak yanlış olabilir. Normal çocuklar da kaynaştırma programlarından pek çok yönde yararlanmaktadırlar. Birincisi, ileriki yaşamlarında birçok ortamda karşılaşabilecekleri engelli çocukları önceden tanıma ve anlamaları mümkün olabilecektir. İkincisi, kaynaştırma ortamlarında bireysel farklılıkları daha kolaylıkla fark edip, anlayabileceklerdir. Bunun sonucu olarak gerçekçi bir kimlik geliştirme şansları yüksek olacaktır. Konuya sınıftaki eğitimin niteliği açısından bakıldığında, sınıfa yerleştirilen engelli çocuğun öğretimin  dinamiğini ve bireyselliğini arttırabileceği söylenebilir. Engelli çocuğun normal sınıfa yerleştirilmesi hem engelli çocuğun, hem anne babanın hem de öğretmenin daha yoğun çaba ve gayretlerine gereksinim göstermektedir. Bir bakıma kaynaştırma, çocuğun gelecekteki iyiliği için zor olanı, güç olanı denemek olmaktadır(www.autism-tr.org,).

 

8. ÖZÜRLÜ ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE OYUN VE OYUNCAKLARIN ÖNEMİ

 

Oyun ve oyuncaklar çocuklar için uyarıcıdır. Çocuk uyarıcıyı fark ettiğinde görme algısı, sesi işittiğinde işitme algısı, oyuncak eline verildiğinde dokunma algısı harekete geçer. Keşfetme ve öğrenme oyuncaklar ile gerçekleşir (Şahin, 1999). Oyun yoluyla çocuk sosyalleşir. Grupta yer almayı ve gruba uyum sağlamayı öğrenir. Gerçek duygu ve düşüncelerine oyun yoluyla açığa çıkar. İç dünyasını yansıtır. Kendi dünyasını tanır ve denetleyebilir (Yavuzer, 1993).

 

Oyunun özellikleri şöyle sıralanabilir:

Oyun kendiliğinden ortaya çıkar, mutluluk ve rahatlık oyuna eşlik eder.

  • Oyun duyu organlarında, sinir ve kaslarda zihinsel düzeyde oluşur    ve bu üç düzey birlikte işler.
  • Oyunda deneyimler tekrarlanır çevreyi taklit görülür ve yani şeyler denenir keşfedilir.
  • Oyun zaman ve mekânı kendi sınırlar.
  • Oyun çocuğun iç dünyasını dıştaki sosyal dünya ile birleştirilmesine yardım eder.
  • Oyun düzenli gelişim aşamaları gösterir (Milli Eğitim Bakanlığı Eğitilebilir Çocuklar İlkokul Programı, 1990).
  •  
  • Çocuğa yararlarının sayılamadığı oyun ve oyuncaklar, özürlü çocuklar içinde hayati bir ihtiyaçtır. Özürlü çocukların oyun ve oyuncağa hava su kadar, işitme özürlünün işitme cihazı, görme özürlünün bastonu kadar ihtiyacı vardır. Florey (1971) oyun oynamayan çocuğun yemek yemeyen uykuyu ret eden çocuklar kadar endişe verici olduğunu söylemektedir. Eğer bu çocuk engelli ise daha fazla endişelenmek gerekir (Dönmez, 1992).
  •  
  • Dramatik oyunlar zekâ engelli çocukların öğrenmelerini ve kendilerini  ifade etmelerinde normal çocuklardan daha fazla yararlı olur. Zekâ engelli çocuklar bu oyunlar sırasında gerçeğe daha yakın tutulmalıdır.  Drama sayesinde problemlerini kendi düzeyinde algılama çözme ve açıklama imkânı bulurlar (Poyraz, 1999).
  •  
  • Montessori oyuncakları üç boyutlu olduğu için, çocukların duyu motor yeteneklerinin gelişmesine yardımcı olur. Zekâ engelli çocukların oyun ve eğitim ihtiyacının karşılanmasında yardımcı olur (Milli Eğitim Bakanlığı Eğitilebilir Çocuklar İlkokul Programı, 1990).
  •  
  • Çocuğa zevk veren oyunlar basit fiziksel temas (Kucaklama, okşama, öpme, gıdıklama v.b), görsel oyunlar(Dil ve baş hareketleri v.b) ve ses oyunları (Üfleme, ses çıkarma, şarkı söyleme, el çırpma v.b)’dır (Kirk ve ark., 2002).
  •  
  • 9. KONUŞMA ENGELLİ ÇOCUKLARIN EĞİTİMİNDE OKULA VE SINIF ÖĞRETMENLERİNE DÜŞEN GÖREVLER
  •  
  • Konuşma engelli olan çocuklar için hizmet kurumlar rehberlik ve  araştırma merkezleri, dispanser üniversite klinikleridir. Bunların sayıları da azdır. Bu hizmetler için çocukların kurumlara gitmesi, götürülmesi gerekmektedir. Bu nedenlerden ötürü okullara, belli bir okulun öğretmenlerine konuşma engelli çocukların eğitimleri konusunda çok önemli görevler düşmektedir. Okulun bulunduğu yerde, rehberlik ve araştırma merkezi ya da o ilde konuşma engeli uzmanı varsa okullara düşen görev, gereken iş birliğini sağlamak ve hatta ilk girişimlerde bulunmaktır. Kendi okullarındaki  her    türlü olanağı bu kurum ve uzmanlarla iş birliği yaparak kullanmak gerekir (Özsoy ve ark.,1998; Lewis, 1991).
  •  

Konuşma gelişimde, çocukların en çok taklit etmek istedikleri örneklerin başında sınıf öğretmeni gelir. Öyleyse öğretmen, iyi konuşan bir örnek olması gerektiğini aklından çıkarmamalıdır. Öğretmen, konuşma dilimizdeki seslerin hepsini kendi özelliklerini uygun olarak çıkarmaya, onları birbirine uygun biçimde ulamaya konuşmasındaki akıcılığın daima normal olmasına, sesin özelliklerine dikkat etmelidir.